Tana Manggarai nan indah permai.
“Tana kuni agu kalo, tana mbate dise ame/tana ledong dise empo”,
tanah tumpah darah, warisan para leluhur.
Jasamu senantiasa kami kenang,
terpatri dalam lubuk hati yang paling dalam,
dan tak akan pernah lekang oleh waktu.
Di sanalah, tempat kami lahir, hidup dan dibesarkan ayah-bunda,
sanak saudara dan handai taulan, dengan penuh kasih sayang.
Tempat kami dihidupi dengan nilai-nilai agama,
nilai-nilai budaya warisan para leluhur.
Manggarai, ”tana kuni agu kalo”, nan indah permai.
Sungguh kami semua rindu pulang Manggarai.
Rindu akan nilai ‘persatuan’ warisan para leluhur
yang telah merasuk sukma, raga, akal budi kami.
Dalam wujud ungkapan budaya (goet), “Kope oles todo kongkol,
nai ca anggit tuka ca leleng, neki weki manga ranga,
padir wai rentu sai, bantang cama reje leleng.
Teu ca ambo neka woleng lako, muku ca puu neka woleng curup,
nakeng ca wae neka woleng tae, ipung ca tiwu neka woleng wintuk,
Natas ca labar neka woleng bantang”.
Manggarai, ”tana kuni agu kalo”, nan indah permai.
Sungguh kami semua rindu pulang Manggarai.
Rindu akan semangat persaudaraan, kebersamaan, gotong royong warisan para leluhur.
Dalam wujud acara, “Kumpul kope, dodo duat, kokor tago, rambe,
roko molas poco, reis meka (weru), sila kopi meka lejong, lejong mbaru, lonto liup, gerep ruha,
kempu, kawing, wagal, podo anak dite, curu wote weru, curu meka (weru)”.
Manggarai, ”tana kuni agu kalo”, nan indah permai.
Sungguh kami semua rindu pulang Manggarai.
Rindu akan hidup yang penuh syukur dan memuliakan Tuhan warisan para leluhur.
Dalam wujud upacara “Torok tae kamping Mori ata jari-dedek agu latangt ise empo pa’ang bele,
poro putes, cear cumpe, teing ngasang, wuat wai, congko lokap, kalok, penti, libur kilo”.
Manggarai, ”tana kuni agu kalo”, nan indah permai.
Sungguh kami semua rindu pulang Manggarai.
Rindu akan suasana hati yang damai warisan para leluhur.
Damai dengan Sang Pencipta, damai dengan para leluhur,
damai dengan sesama, damai dengan alam dan lingkungan.
Dalam wujud budaya “Hambor, ‘lecang wa main agu kope eta main, tegi ndetar agu ndeter’,
baro sala, teing hang kolang, wajo mora, oke dara ta’a, benta wakar, poe wakar, paki kaba, lodok uma, tente teno, randang lingko, barong compang, barong boa, barong wae teku, weri haju langke one beo bate ka’eng, weri haju mose one uma (lodok) weru”.
Manggarai, ”tana kuni agu kalo”, nan indah permai.
Sungguh kami semua rindu pulang Manggarai.
Rindu akan suasana hati yang penuh suka cita warisan para leluhur.
Dalam wujud “Tarian caci, tebang gong-gendang, rangkuk alu, tebang sunding, dere, rindo, landu, nenggo, sanda, mbata, danding, sae, ndundu ndake, kelong, pemaka, ronda, renggas”.
Manggarai, ”tana kuni agu kalo”, nan indah permai.
Sungguh kami semua rindu pulang Manggarai.
Rindu akan kasih, solidaritas sosial dan sikap yang peduli pada sesama.
Dalam berbagai wujud, “Lonto walu, wero mata, lorang, wae lu’u, kais, bakok rokot, pakadi’a,
kelas, saungta’a, teing hang tinu, tabing anak, la’at meka weru, la’at beti, tiba ngende ko tiba sida“.
Manggarai, ”tana kuni agu kalo”, nan indah permai.
Sungguh kami semua rindu pulang Manggarai.
Rindu akan pribadi (pemimpin) yang arif, bijaksana, memiliki visi ke depan, rendah hati,
sederhana, tanggung jawab, daya juang tinggi untuk mencapai hidup makmur dan sejahtera.
Dalam wujud ungkapan, “Porong luju muu emas lema, uwa haeng wulang langkas haeng ntala,
eme lalong rompok du ngom porong lalong rombeng du kolem,
porong neho wake celer ngger wa ko saung bembang ngger eta, nuk de riko weki,
neka conga bail rantang boto poka bokak agu neka ndegut bail rantang kepu tengu, porong kantis ati racang rak cengka lemas,laun ndaot itu po herut serente, bom tombos cokol agu bom turas tuda”.
Manggarai, ”tana kuni agu kalo”, nan indah permai.
Sungguh kami semua rindu pulang Manggarai.
Rindu akan karya cipta tradisional yang unik nan menawan.
“Tenung: lipa songke/lipa todo, rojok loce, pote wase, pante tuak, kokor gola,
ko pande: gola malang, mbaru wunut, mbaru niang, sal songke, topi songke, topi re’a, juk,
cakatinding, sunding, gendang/tembong, gong, nggiling, koret, kalus, panggal, ndeki, nggorong, balibelo, tubi rapa, tange, lancing, roto, joreng, doku, lide, gogong, robo, bila, cembokang, lekewae, ngamo, lewing tana, kebor, kumpek, kope, bako kope, bancik, beci, kantis, watu api, obor, nanga, potang, korong, jala, wenta, campat, ka’ar, nggepit, sopot, sumpit, larik, wase wunut, wase uwur, sampe, sangku, lopa, alu, gepar, ngencung”.
Manggarai, ”tana kuni agu kalo”, nan indah permai.
Sungguh kami semua rindu pulang Manggarai.
Rindu akan kuliner tana kuni agu kalo yang khas nan nikmat, dalam wujud,
Rebok sikiseko, kompiang, kokis serabe, lemet, boko, cobol, kolak,
bombo lowok, ute lomak, ute lawar, ute muntek-lebor gentok, nuru wale, nuru dendeng”.
Manggarai, ”tana kuni agu kalo”, nan indah permai.
Masih ada asa dalam benak dan lubuk hati kami.
Para leluhur telah mewarisi kami falsafah hidup yang unik,
sarana menciptakan harmoni sosial dalam “hidup bersesama”,
dalam membina relasi dengan sang pencipta, leluhur dan alam semesta,
dalam wujud tata budaya,
“Beo agu Mbaru-Gendang bate kaeng, Natas bate labar,
Wae bate teku, Uma bate duat, Compang bate dari,
Agu Boa bate ka’eng para leluhur, Haju Langke bate ipit”.
Hingga kini dan selamanya, inheren dalam jiwa, raga, akal budi warga Manggarai.
Bertumbuh dengan subur.
“Cama neho wake celer ngger wa, saung bembang ngger eta“.
Bertahan dengan kokoh, kuat, tangguh.
“Cama neho haju worok eta golo, ko haju pateng wa wae”.
Tak akan pernah musnah termakan usia, tak akan pernah lapuk oleh waktu.
Membuat kami semua semakin rindu pulang Manggarai, “tana kuni agu kalo”.
Makassar, 02 Februari 2026
______________________
*Antonius Sudirman adalah Dosen Fakultas hukum Universitas Atma Jaya Makassar. Penulis juga adalah ahli Hukum Pidana, aktif menjadi saksi ahli di berbagai pengadilan. Penulis juga Aktif menulis di berbagai media, baik dalam jurnal berkala ilmiah, menulis buku, dan artikel di surat kabar baik online, cetak maupun elektronik. Email Penulis: dantonius.sudirman@gmail.com ;
































